Η εφηβεία αποτελεί την πιο κρίσιμη περίοδο για τη διαμόρφωση της ταυτότητας και την αυτονόμηση του ατόμου. Σήμερα, ωστόσο, οι έφηβοι καλούνται να ανταπεξέλθουν σε ένα περιβάλλον ρευστότητας και πολυπλοκότητας. Η οικογένεια, ως το πρωταρχικό σύστημα αναφοράς, παρατηρεί τις αλλαγές στη συμπεριφορά των παιδιών της, δυσκολευόμενη να αποκωδικοποιήσει τα μηνύματα που κρύβονται πίσω από τη στάση τους. Για να κατανοήσουμε τον σημερινό έφηβο, δεν αρκεί να εστιάσουμε μόνο στην ατομική του συμπεριφορά. Πρέπει να δούμε το ευρύτερο πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύσσεται και αλληλεπιδρά.
Οι θεμελιώδεις ανάγκες των εφήβων δεν έχουν αλλάξει. Αποζητούν την αποδοχή, την αίσθηση του ανήκειν, την ασφάλεια και την αυθόρμητη σύνδεση με τους συνομηλίκους. Αυτό που, όμως, έχει αλλάξει είναι το κατά πόσο αυτές οι ανάγκες καλύπτονται πραγματικά. Στη σύγχρονη πραγματικότητα, η υπερβολική ενασχόληση των εφήβων με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δημιουργεί συχνά μια παραπλανητική εικόνα. Ενώ οι έφηβοι βρίσκονται σε διαρκή επικοινωνία, η επαφή αυτή τείνει να είναι επιφανειακή. Καθώς απουσιάζει η αυθεντική, συναισθηματική εγγύτητα, αυτού του είδους η επικοινωνία αδυνατεί να καλύψει την ανάγκη τους για ουσιαστική σύνδεση, με αποτέλεσμα την ίδια στιγμή να βιώνουν πρωτόγνωρα επίπεδα μοναξιάς.
Όταν η ανάγκη για ουσιαστική, συναισθηματική επαφή ματαιώνεται, η απόσυρση εμφανίζεται ως ένας βασικός μηχανισμός άμυνας. Ο έφηβος κλείνεται στο δωμάτιό του, αποκόπτεται από την οικογενειακή αλληλεπίδραση και περιορίζεται σε έναν εικονικό μικρόκοσμο. Η απόσυρση αυτή δεν είναι απλώς μια «φάση» ή μια ένδειξη αδιαφορίας, αλλά μια σιωπηρή διαμαρτυρία και ένας τρόπος προστασίας από έναν κόσμο που μοιάζει απρόβλεπτος ή εξουθενωτικός.
Ένα από τα πιο εξέχοντα χαρακτηριστικά του σύγχρονου συστήματος στο οποίο μεγαλώνουν οι έφηβοι είναι η κουλτούρα της επίδοσης. Η αξία του εφήβου μοιάζει συχνά να ταυτίζεται με τις επιτυχίες του: τους βαθμούς στο σχολείο, την κατάκτηση δεξιοτήτων, αλλά και την εικόνα που προβάλλει προς τα έξω και κυρίως στα social media.
Αυτή η διαρκής αξιολόγηση δημιουργεί μια βαθιά ριζωμένη ανασφάλεια. Τα παιδιά πιέζονται να είναι «τέλεια» σε κάθε πτυχή της ζωής τους, νιώθοντας πως οποιαδήποτε αποτυχία θα κοστίσει την αποδοχή από τους γονείς ή τους συνομηλίκους. Όταν το σύστημα της οικογένειας ή του σχολείου εστιάζει κατά κύριο λόγο στο αποτέλεσμα και όχι στην προσπάθεια ή στο συναίσθημα, ο έφηβος εξαντλείται ψυχικά, νιώθοντας ότι ποτέ δεν είναι «αρκετός».
Μια εξίσου σοβαρή πρόκληση για τον σημερινό έφηβο είναι ο τρόπος με τον οποίο οραματίζεται το μέλλον. Σε αντίθεση με προηγούμενες γενιές, που αντιλαμβάνονταν την ενηλικίωση ως μια πορεία εξέλιξης και σταθερότητας, οι σημερινοί έφηβοι βομβαρδίζονται από συνεχόμενες κρίσεις, όπως οικονομική αστάθεια, κλιματική αλλαγή, κοινωνικές συγκρούσεις.
Αυτή η συνθήκη γεννά συχνά ένα αίσθημα απελπισίας. Αν το μέλλον φαντάζει απειλητικό, η κινητοποίηση στο παρόν χάνει την αξία της. Αυτό οδηγεί σε μια χαρακτηριστική απουσία νοήματος, ένα υπαρξιακό κενό όπου ο έφηβος δυσκολεύεται να βρει λόγους για να προσπαθήσει, να ονειρευτεί ή να δεσμευτεί σε μακροπρόθεσμους στόχους. Η απελπισία δεν εκφράζεται πάντα με θλίψη. Πολλές φορές εκδηλώνεται ως κυνισμός, απάθεια ή παραίτηση.
Μέσα σε αυτό το πιεστικό τοπίο, η οικογένεια παραμένει το πιο ισχυρό δίχτυ ασφαλείας. Δεν μπορούμε να «διορθώσουμε» τον έφηβο αν δεν αλλάξουμε το πλαίσιο γύρω του. Οι γονείς χρειάζεται να μετατοπίσουν την εστίασή τους από τον έλεγχο και την πίεση για επίδοση, στη συναισθηματική διαθεσιμότητα.
Στην πράξη, συναισθηματική διαθεσιμότητα σημαίνει ο γονιός να ακούει τον προβληματισμό του εφήβου χωρίς να βιάζεται να προσφέρει μια «έτοιμη λύση» ή να κρίνει τη συμπεριφορά του. Σημαίνει να αντέχει την ένταση, τον εκνευρισμό ή τη σιωπή του παιδιού, χωρίς να τα εκλαμβάνει ως προσωπική απόρριψη και χωρίς να αντιδρά με θυμό. Είναι η μετάβαση από το αγχωμένο «τι βαθμό πήρες στο τεστ;» στο υποστηρικτικό «βλέπω ότι πιέζεσαι, είμαι εδώ όποτε θες να μιλήσουμε», αφήνοντας τον έφηβο να πλησιάσει στον δικό του χρόνο, γνωρίζοντας ότι η πόρτα της επικοινωνίας είναι ανοιχτή ακόμα και όταν εκείνος επιλέγει να την κλείσει.
Αυτές οι καθημερινές, πρακτικές στάσεις χτίζουν τον ασφαλή χώρο που έχει τόσο ανάγκη ο έφηβος σήμερα. Όταν η επικοινωνία βασίζεται στην ενεργητική ακρόαση και την άνευ όρων αποδοχή, ακόμα και όταν τα συναισθήματά του φαντάζουν υπερβολικά ή δυσνόητα στους ενήλικες, η μοναξιά υποχωρεί. Όταν ο έφηβος νιώσει ότι η οικογένειά του μπορεί να αντέξει τους φόβους, την απόσυρση και την απελπισία του, τότε αποκτά και ο ίδιος τη δύναμη να σταθεί στα πόδια του και να κοιτάξει το μέλλον με ψυχική ανθεκτικότητα.
Βιβλιογραφία
Bozzola, E., Spina, G., Agostiniani, R., Barni, S., Russo, R., Scarpati, E., … & Corsello, G. (2022). The use of social media in children and adolescents: Scoping review on the potential risks. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(16), 9960.
Damon, W., & Malin, H. (2024). The development of purpose in adolescence: Navigating meaning in a complex world. Journal of Youth and Adolescence, 53(2), 215–228.
Flett, G. L., & Hewitt, P. L. (2022). Perfectionism in childhood and adolescence: A developmental approach. American Psychological Association.
Loades, M. E., Chatburn, E., Higson-Sweeney, N., Reynolds, S., Shafran, R., Brigden, A., … & Crawley, E. (2021). Rapid systematic review: The impact of social isolation and loneliness on the mental health of children and adolescents in the context of COVID-19. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 60(1), 66–79.
Twenge, J. M. (2023). Generations: The real differences between Gen Z, Millennials, Gen X, Boomers, and Silents—and what they mean for America’s future. Atria Books.
Zeifman, R. J., & Boritz, T. (2023). Meaning-making and psychological adjustment among adolescents facing societal crises. Clinical Child and Family Psychology Review, 26(3), 501–517.
ΣΥΝΤΑΚΤΡΙΑ: ΜΑΡΚΑΚΗ ΜΑΡΙΑ
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΥΠΕΥΘΥΝΗ: ΒΕΛΕΝΤΖΑ ΠΑΣΧΑΛΙΝΑ
