Η παιδική ψυχική υγεία δεν μπορεί να κατανοηθεί ανεξάρτητα από το περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώνει ένα παιδί. Όταν ένα παιδί θυμώνει, αποσύρεται ή δυσκολεύεται να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της καθημερινότητας, συχνά εστιάζουμε στη συμπεριφορά του ή αναζητούμε την αιτία στην οικογένειά του. Συχνά, όμως, αναρωτιόμαστε ποιες συνθήκες διαμορφώνουν την καθημερινότητά του και ποιες δυνατότητες υποστήριξης έχει στη διάθεσή του. Το παιδί αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου συστήματος σχέσεων που περιλαμβάνει την οικογένεια, το σχολείο, την κοινότητα και την κοινωνία. Οι συνθήκες διαβίωσης, η οικονομική ασφάλεια, οι κοινωνικές σχέσεις, η πρόσβαση σε υπηρεσίες και οι ευκαιρίες συμμετοχής επηρεάζουν την ανάπτυξη και την ευημερία του. Επομένως, η ψυχική υγεία δεν αφορά αποκλειστικά το ίδιο το παιδί, αλλά και το περιβάλλον που μπορεί να ενισχύει τις δυσκολίες του ή να λειτουργεί προστατευτικά.
Η οικογένεια χρειάζεται υποστήριξη
Οι γονείς καλούνται να ανταποκριθούν σε πολλαπλές απαιτήσεις, ενώ αντιμετωπίζουν επαγγελματικές, οικονομικές ή προσωπικές δυσκολίες. Όταν ένα παιδί χρειάζεται υποστήριξη ψυχικής υγείας, η οικογένεια μπορεί να βιώνει αγωνία, αβεβαιότητα και κόπωση. Η επίρριψη ευθυνών δεν συμβάλλει στην αντιμετώπιση των δυσκολιών. Αντίθετα, η ενδυνάμωση των γονέων, η αναγνώριση των αναγκών τους και η σύνδεσή τους με κατάλληλες υπηρεσίες μπορούν να ενισχύσουν τη δυνατότητά τους να στηρίξουν το παιδί τους. Η κατανόηση του κοινωνικού και οικογενειακού πλαισίου δεν σημαίνει ότι αγνοούμε τις δυσκολίες ή καταργούμε τα όρια. Μας βοηθά να αναζητήσουμε ουσιαστικές λύσεις, αποφεύγοντας τους χαρακτηρισμούς και την ενοχοποίηση.
Η κοινωνική ανισότητα επηρεάζει την ψυχική υγεία
Η οικονομική δυσχέρεια, ο κοινωνικός αποκλεισμός, ο εκφοβισμός και η περιορισμένη πρόσβαση σε υπηρεσίες μπορούν να επιβαρύνουν την καθημερινότητά τους με αποτέλεσμα τα παιδιά να μην μεγαλώνουν με τις ίδιες ευκαιρίες. Αντίθετα, οι ασφαλείς σχέσεις, η έγκαιρη παρέμβαση και η ύπαρξη υποστηρικτικών δομών μπορούν να ενισχύσουν την προστασία τους. Η ισότιμη πρόσβαση στη φροντίδα, στην εκπαίδευση και στις ευκαιρίες ανάπτυξης αποτελεί βασική προϋπόθεση για την προαγωγή της ψυχικής υγείας. Για τον λόγο αυτό, η παιδική ψυχική υγεία συνδέεται άμεσα με την κοινωνική δικαιοσύνη.
Ο ρόλος του κοινωνικού λειτουργού
Από την οπτική της κοινωνικής εργασίας, η υποστήριξη του παιδιού προϋποθέτει την κατανόηση της συνολικής του πραγματικότητας. Ο κοινωνικός λειτουργός διερευνά τις κοινωνικές και οικογενειακές συνθήκες, αναγνωρίζει τις ανάγκες και τις δυνατότητες της οικογένειας και συμβάλλει στη διαμόρφωση ενός υποστηρικτικού δικτύου γύρω από το παιδί.
Η παρέμβασή του μπορεί να περιλαμβάνει:
- Κοινωνική αξιολόγηση: Διερεύνηση των οικογενειακών συνθηκών, των δυσκολιών της καθημερινότητας και των διαθέσιμων υποστηρικτικών πόρων.
- Συμβουλευτική γονέων: Υποστήριξη της οικογένειας στην κατανόηση των αναγκών του παιδιού και στην αντιμετώπιση πρακτικών δυσκολιών.
- Διασύνδεση με υπηρεσίες: Ενημέρωση και παραπομπή σε κατάλληλες κοινωνικές, εκπαιδευτικές και υπηρεσίες ψυχικής υγείας, ανάλογα με τις ανάγκες κάθε περίπτωσης.
- Συνεργασία με το σχολείο και την κοινότητα: Επικοινωνία και συντονισμός με τους αρμόδιους επαγγελματίες, με σεβασμό στην εμπιστευτικότητα και στα δικαιώματα του παιδιού.
- Προάσπιση δικαιωμάτων: Ανάδειξη των εμποδίων που αντιμετωπίζουν οι οικογένειες και διεκδίκηση ισότιμης πρόσβασης σε υπηρεσίες και ευκαιρίες.
Παράλληλα, η κοινωνική εργασία συμβάλλει στην πρόληψη και στην ευαισθητοποίηση της κοινότητας, μέσα από δράσεις ενημέρωσης, ομάδες γονέων και συνεργασίες μεταξύ φορέων. Στόχος δεν είναι μόνο η αντιμετώπιση των δυσκολιών, αλλά και η ενίσχυση των δυνατοτήτων κάθε παιδιού και οικογένειας.
Από την κατανόηση στην πράξη
Η ουσιαστική υποστήριξη ξεκινά με συγκεκριμένα βήματα. Χρειάζεται να ακούμε το παιδί χωρίς να υποτιμούμε τα συναισθήματά του και να διερευνούμε τις ανάγκες που μπορεί να κρύβονται πίσω από τη συμπεριφορά του. Έπειτα, είναι σημαντικό να συνεργαζόμαστε με την οικογένεια, με το σχολείο όταν χρειάζεται και με τους αρμόδιους επαγγελματίες.
Όταν οι δυσκολίες επιμένουν ή επηρεάζουν την καθημερινότητα, η έγκαιρη αναζήτηση εξειδικευμένης βοήθειας μπορεί να αποτρέψει την περαιτέρω επιβάρυνση. Ένα παιδί που δυσκολεύεται να διαχειριστεί τα συναισθήματά του ή ένας έφηβος που απομονώνεται χρειάζεται να αντιμετωπίζεται πέρα από τη συμπεριφορά που παρατηρούμε. Είναι σημαντικό να διερευνούμε τις εμπειρίες του, τις σχέσεις του, τις καθημερινές απαιτήσεις που αντιμετωπίζει και τα πρόσωπα ή υπηρεσίες όπου μπορεί να απευθυνθεί.
Ο κοινωνικός λειτουργός συμβάλλει στην αναγνώριση των διαθέσιμων υπηρεσιών, στη διασύνδεση τους με την οικογένεια και στην παρακολούθηση των αναγκών της, στο πλαίσιο του ρόλου του και σε συνεργασία με τη διεπιστημονική ομάδα.
Εξίσου σημαντική είναι η ενίσχυση των υποστηρικτικών δικτύων, ώστε καμία οικογένεια να μη χρειάζεται να αντιμετωπίζει μόνη της τις δυσκολίες. Η συνεργασία, η συνέχεια στη φροντίδα και η αποφυγή του στιγματισμού αποτελούν βασικές προϋποθέσεις μιας αποτελεσματικής προσέγγισης.
Μια κοινωνία πιο κοντά στα παιδιά
Μια κοινωνία που ακούει χωρίς να βιάζεται να κρίνει, με αυτό το τρόπο στηρίζει τις οικογένειες και εξασφαλίζει πρόσβαση σε υπηρεσίες οι οποίες μπορεί να προσφέρει στα παιδιά ασφάλεια και δυνατότητες ανάπτυξης. Για τον κοινωνικό λειτουργό, η φροντίδα συνδέεται με την ενδυνάμωση, την κοινωνική δικαιοσύνη και την προάσπιση των δικαιωμάτων του παιδιού. Κάθε παιδί αξίζει να μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον που αναγνωρίζει τις ανάγκες του και του προσφέρει φροντίδα, κατανόηση και ουσιαστικές ευκαιρίες ανάπτυξης. Η παιδική ψυχική υγεία είναι υπόθεση των σχέσεων, των θεσμών και των ευκαιριών που περιβάλλουν το κάθε παιδί.
Βιβλιογραφία
Idele, P., Sharma, M., Perera Aladro, C., Banati, P., & Anthony, D. (2022). Child and adolescent mental health and psychosocial wellbeing across the life course: Towards an integrated conceptual framework for research and evidence generation. UNICEF Office of Research – Innocenti. https://www.unicef.org/innocenti/reports/child-and-adolescent-mental-health-and-psychosocial-wellbeing-across-life-course
National Association of Social Workers. (2003). NASW standards for the practice of social work with adolescents. https://www.socialworkers.org/Practice/NASW-Practice-Standards-Guidelines/NASW-Standards-for-the-Practice-of-Social-Work-with-Adolescents
UNICEF. (2021). The state of the world’s children 2021: On my mind—Promoting, protecting and caring for children’s mental health. https://www.unicef.org/reports/state-worlds-children-2021
UNICEF. (2022). Global multisectoral operational framework for mental health and psychosocial support of children, adolescents and caregivers across settings. https://www.unicef.org/reports/global-multisectoral-operational-framework
World Health Organization. (2024). Mental health of children and young people: Service guidance. https://www.who.int/publications/i/item/9789240100374
ΣΥΝΤΑΚΤΗΣ: ΓΑΛΛΙΑ ΙΩΑΝΝΑ
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΟΣ
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΥΠΕΥΘΥΝΗ: ΒΕΛΕΝΤΖΑ ΠΑΣΧΑΛΙΝΑ
Πρόγραμμα «Κρήτη 2021-2027»
«Λειτουργία Κέντρου Ημέρας Παιδιών και Εφήβων στην Περιφερειακή Ενότητα Λασιθίου (Ιεράπετρα)»
Κωδικός ΟΠΣ: 6053469
