Η ανάπτυξη της γλώσσας και της επικοινωνίας στα άτομα με διαταραχή αυτιστικού φάσματος (ΔΑΦ) ή άλλες νευροαναπτυξιακές διαφοροποιήσεις αποτελεί ένα πολυπαραγοντικό φαινόμενο. Οι γλωσσικές δυσκολίες δεν απορρέουν αποκλειστικά από περιορισμένο λεξιλόγιο ή μειωμένη πρόθεση για επικοινωνία, αλλά συνδέονται συχνά με το νευροαισθητηριακό φορτίο, δηλαδή την ποσότητα και ένταση των αισθητηριακών πληροφοριών που ο εγκέφαλος καλείται να επεξεργαστεί ταυτόχρονα. Όταν το άτομο εκτίθεται σε υπερβολικά αισθητηριακά ερεθίσματα, ενδέχεται να προκύπτει αισθητηριακή υπερφόρτωση, η οποία επηρεάζει τόσο την κατανόηση όσο και την παραγωγή λόγου, ακόμη και όταν οι αντίστοιχες γλωσσικές δομές είναι ήδη γνωστές.
Το φαινόμενο της αισθητηριακής υπερφόρτωσης
Καθημερινά, ο εγκέφαλος λαμβάνει και επεξεργάζεται πληροφορίες από πολλαπλά κανάλια όπως ήχους, φώτα, κινήσεις, οσμές, υφές και οπτικά ερεθίσματα. Στα άτομα με αυτισμό, η επεξεργασία αυτών των πληροφοριών μπορεί να είναι εντονότερη, πιο αργή ή ανεπαρκώς φιλτραρισμένη, γεγονός που οδηγεί σε υπερφόρτωση του νευροαισθητηριακού συστήματος. Η υπερφόρτωση αυτή επιδρά σε δύο κύριες πτυχές της επικοινωνίας:
- Πρόσληψη λόγου: Το άτομο ακούει αλλά δυσκολεύεται να αποκωδικοποιήσει το γλωσσικό μήνυμα.
- Παραγωγή λόγου: Παρότι γνωρίζει τι θέλει να εκφράσει, αδυνατεί προσωρινά να το αποδώσει λεκτικά.
Η διεθνής βιβλιογραφία τεκμηριώνει τη συσχέτιση μεταξύ αισθητηριακής ευαισθησίας και γλωσσικής λειτουργικότητας. Οι Tomchek&Koenig (2016) υπογραμμίζουν ότι η αισθητηριακή διαρρύθμιση επηρεάζει άμεσα τη συμμετοχή σε επικοινωνιακές δραστηριότητες, ενώ οι Ben-Sassonetal. (2009) καταδεικνύουν ότι η υπερευαισθησία στα ερεθίσματα συνδέεται με μειωμένη γλωσσική επάρκεια. Ο Milleretal. (2007) επισημαίνουν τη σημασία του αισθητηριακού περιβάλλοντος ως καθοριστικού παράγοντα για την εξέλιξη των επικοινωνιακών δεξιοτήτων.
Εκδηλώσεις στην καθημερινή ζωή
Η επίδραση του νευροαισθητηριακού φορτίου είναι συχνά εμφανής σε ποικίλα περιβάλλοντα. Ενδεικτικά:
- Το παιδί επικοινωνεί με επάρκεια στο οικείο περιβάλλον, αλλά παρουσιάζει λεκτική παύση σε χώρους με έντονα ερεθίσματα.
- Η λεκτική παραγωγή μεταβάλλεται από ημέρα σε ημέρα, με στιγμιαίες «σιωπές» ή φαινομενική απώλεια λεξιλογίου.
- Μετά από κοινωνική αλληλεπίδραση, το παιδί ενδέχεται να εμφανίζει κόπωση, εκνευρισμό ή απόσυρση.
- Σε περιβάλλοντα με θόρυβο ή έντονη κινητικότητα, η επικοινωνία συχνά περιορίζεται ή αναστέλλεται.
Πρακτικές οδηγίες για τους γονείς
- Δημιουργία ήσυχου περιβάλλοντος: Προτού ξεκινήσει δραστηριότητες ομιλίας, φροντίστε το παιδί να βρίσκεται σε ήσυχο μέρος και περιορίστε τον θόρυβο ή έντονα οπτικά ερεθίσματα.
- Σπάσιμο οδηγιών σε μικρά βήματα: Δώστε μία οδηγία τη φορά με οπτικά βοηθήματα (εικόνες, κάρτες). Επαναλάβετε ήρεμα και σταθερά.
- Σταδιακή έκθεση σε νέα ερεθίσματα: Αρχίστε με μικρές επισκέψεις σε πολυσύχναστα μέρη και αυξήστε σταδιακά τον χρόνο έκθεσης. Προειδοποιείτε για αλλαγές στο περιβάλλον για να μειώνεται το άγχος.
- Αναγνώριση σημείων κόπωσης: Παρατηρήστε σημάδια εκνευρισμού ή σιωπής και προσφέρετε διάλειμμα ή ήσυχο χώρο πριν η κατάσταση χειροτερέψει.
- Ενίσχυση γλωσσικής αυτοπεποίθησης: Επικεντρωθείτε σε λέξεις ή φράσεις που το παιδί μπορεί να πει άνετα και αποφύγετε πίεση για πλήρη πρόταση αν κουράζεται.
Συμπέρασμα
Η δυσκολία στην επικοινωνία των ατόμων με αυτισμό δεν αντικατοπτρίζει απαραίτητα έλλειψη γλωσσικής γνώσης ή πρόθεσης, αλλά μπορεί να απορρέει από την προσωρινή δυσλειτουργία του αισθητηριακού συστήματος. Η αναγνώριση και η διαχείριση του νευροαισθητηριακού φορτίου συμβάλλουν ουσιαστικά στη βελτίωση της επικοινωνιακής επάρκειας και της καθημερινής λειτουργικότητας. Η προσαρμογή του περιβάλλοντος, η σταδιακή έκθεση σε ερεθίσματα και η ενίσχυση της αυτορρύθμισης αποτελούν βασικούς άξονες υποστήριξης, στους οποίους ο ρόλος του λογοθεραπευτή είναι καθοριστικός.
Βιβλιογραφία
- Tomchek, S. D., & Koenig, K. P. (2016). Occupational therapy practice guidelines for individuals with autism spectrum disorder. American Journal of Occupational Therapy, 70(5), 7005397010p1-7005397010p48.
- Ben-Sasson, A., Hen, L., Fluss, R., Cermak, S. A., Engel-Yeger, B., & Gal, E. (2009). A meta-analysis of sensory modulation symptoms in individuals with autism spectrum disorders. Journal of Autism and Developmental Disorders, 39, 1–11.
- Miller, L. J., Anzalone, M. E., Lane, S. J., Cermak, S. A., & Osten, E. T. (2007). Concept evolution in sensory integration: A proposed nosology for diagnosis. American Journal of Occupational Therapy, 61(2), 135–140.
Με εκτίμηση,
Σουλτάτου Κωνσταντίνα
Λογοθεραπεύτρια
