«Δεν με καταλαβαίνεις ποτέ!»
«Μα δεν ακούς τίποτα από όσα σου λέω!»
«Άσε με ήσυχο!»
Φράσεις που μπορεί να ακούγονται συχνά μέσα σε ένα σπίτι με έναν έφηβο. Και συχνά, πίσω από αυτές, ξεκινά ένας γνώριμος κύκλος: ο έφηβος αντιδρά, ο γονιός ανησυχεί, προσπαθεί να εξηγήσει ή να βάλει όρια, ο έφηβος νιώθει ακόμη μεγαλύτερη πίεση και απομακρύνεται ή αντιδρά εντονότερα.
Κάπως έτσι, μια απλή συζήτηση μπορεί μέσα σε λίγα λεπτά να μετατραπεί σε σύγκρουση.
Τι θα γινόταν όμως αν, πριν προσπαθήσουμε να διορθώσουμε τη συμπεριφορά, προσπαθούσαμε πρώτα να καταλάβουμε τι συμβαίνει πίσω από αυτή;
Η εφηβεία είναι μια περίοδος αλλαγής – και η σχέση αλλάζει μαζί της.
Η εφηβεία είναι μια περίοδος κατά την οποία ο νέος άνθρωπος προσπαθεί να απαντήσει σε σημαντικά ερωτήματα:
Ποιος είμαι; Τι θέλω; Σε τι διαφέρω από τους γονείς μου; Πόσο μπορώ να αποφασίζω μόνος μου; Πού ανήκω;
Η ανάγκη για περισσότερη αυτονομία μπορεί να εκφράζεται με αμφισβήτηση, αντιρρήσεις, κλείσιμο στον εαυτό ή έντονες αντιδράσεις.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο έφηβος δεν χρειάζεται πλέον τους γονείς του.
Συχνά σημαίνει ότι χρειάζεται να τους έχει με έναν διαφορετικό τρόπο.
Λιγότερο ως εκείνους που δίνουν όλες τις απαντήσεις και περισσότερο ως ανθρώπους στους οποίους μπορεί να επιστρέψει όταν χρειάζεται ασφάλεια, αποδοχή και στήριξη.
Τι σημαίνει πραγματικά «επικοινωνώ με ενσυναίσθηση»;
Ενσυναίσθηση δεν σημαίνει «συμφωνώ μαζί σου».
Δεν σημαίνει ότι ο γονιός πρέπει να αποδέχεται κάθε συμπεριφορά ή να καταργεί τα όρια.
Σημαίνει ότι προσπαθεί να καταλάβει την εμπειρία του άλλου.
Αν ένας έφηβος πει:
«Δεν με καταλαβαίνεις ποτέ!»
η αυθόρμητη απάντηση μπορεί να είναι:
«Μα φυσικά και σε καταλαβαίνω! Όλα τα κάνω για εσένα.»
Μια διαφορετική προσέγγιση θα μπορούσε να είναι:
«Ακούγεται σαν να νιώθεις ότι δεν σε καταλαβαίνω. Θέλεις να μου πεις τι είναι αυτό που σου λείπει από εμένα;»
Η δεύτερη απάντηση δεν λέει στον έφηβο ότι έχει απαραίτητα δίκιο.
Του λέει:
«Είμαι πρόθυμος να ακούσω πώς το βιώνεις.»
Αυτή η διάκριση είναι σημαντική.
Η ενσυναίσθηση μπορεί να συνυπάρχει με τη διαφωνία, την καθοδήγηση και τα όρια.
Από το «ποιος φταίει;» στο «τι συμβαίνει μεταξύ μας;»
Μέσα σε μια οικογένεια, η συμπεριφορά του ενός επηρεάζει τη συμπεριφορά του άλλου.
Επομένως, δεν κοιτάμε μόνο το άτομο και τη συμπεριφορά του, αλλά και το μοτίβο της αλληλεπίδρασης.
Για παράδειγμα:
Ο έφηβος απομακρύνεται → ο γονιός ανησυχεί → αυξάνει τις ερωτήσεις και τον έλεγχο → ο έφηβος αισθάνεται πίεση → απομακρύνεται περισσότερο.
Και ο κύκλος συνεχίζεται.
Σε αυτή την περίπτωση, το ερώτημα δεν είναι μόνο:
«Πώς θα σταματήσει ο έφηβος να αντιδρά;»
Αλλά και:
«Τι μπορούμε να αλλάξουμε στον τρόπο που επικοινωνούμε, ώστε να δημιουργηθεί ένας διαφορετικός κύκλος;»
Αυτή η μετατόπιση από την αναζήτηση του «φταίχτη» στην κατανόηση της σχέσης αποτελεί μια από τις σημαντικές συνεισφορές της συστημικής σκέψης (Minuchin, 1974· Watzlawick et al., 1967).
Γιατί αξίζει να επενδύσουμε στην επικοινωνία;
Η ποιότητα της επικοινωνίας γονέα–εφήβου δεν αφορά απλώς το αν υπάρχει «καλή συνεννόηση» στο σπίτι.
Η ανοιχτή και υποστηρικτική επικοινωνία συνδέεται με την ποιότητα της σχέσης, τη συναισθηματική προσαρμογή και την ψυχική ευημερία των εφήβων. Σύγχρονες ανασκοπήσεις της βιβλιογραφίας δείχνουν ότι η επικοινωνία μεταξύ γονέων και εφήβων αποτελεί σημαντικό παράγοντα που σχετίζεται με δείκτες ψυχικής υγείας.
Όταν ένας έφηβος νιώθει ότι μπορεί να μιλήσει χωρίς να φοβάται ότι θα κριθεί ή θα απορριφθεί, είναι πιθανότερο να αναζητήσει τον γονιό του όταν αντιμετωπίζει μια δυσκολία.
Η επικοινωνία, λοιπόν, δεν είναι μόνο ένας τρόπος να λύνουμε τις συγκρούσεις.
Είναι ένας τρόπος να χτίζουμε τη σχέση πριν εμφανιστεί η δυσκολία.
7 τρόποι για περισσότερη ενσυναίσθηση στην καθημερινότητα
- Ακούστε πριν συμβουλέψετε
Πριν απαντήσετε, προσπαθήστε να καταλάβετε.
«Θέλω να ακούσω πώς το έζησες εσύ.»
Μερικές φορές αυτό που χρειάζεται ο έφηβος δεν είναι μια λύση αλλά ένας άνθρωπος που θα μείνει λίγο μαζί του μέσα στο δύσκολο συναίσθημα.
- Αναγνωρίστε το συναίσθημα
Αντί για:
«Δεν υπάρχει λόγος να στενοχωριέσαι τόσο.»
Δοκιμάστε:
«Βλέπω ότι αυτό σε επηρέασε πολύ.»
Η αναγνώριση του συναισθήματος δεν σημαίνει ότι συμφωνούμε με όλα όσα το προκάλεσαν.
- Ρωτήστε αντί να υποθέτετε
Αντί για:
«Γιατί το έκανες αυτό;»
δοκιμάστε:
«Τι συνέβη εκείνη τη στιγμή;»
ή
«Τι σκέφτηκες όταν έγινε αυτό;»
Η περιέργεια ανοίγει συχνά περισσότερες πόρτες από την κριτική.
- Μην συγκρίνετε
«Εγώ στην ηλικία σου…»
Μπορεί να ξεκινά ως προσπάθεια σύνδεσης, αλλά συχνά ακούγεται σαν ακύρωση της εμπειρίας του εφήβου.
Η δική μας εφηβεία μπορεί να ήταν διαφορετική.
Ο έφηβος απέναντί μας χρειάζεται πρώτα να νιώσει ότι καταλαβαίνουμε τη δική του.
- Βάλτε όρια χωρίς να ακυρώνετε το συναίσθημα
«Καταλαβαίνω ότι είσαι θυμωμένος. Είναι εντάξει να θυμώνεις. Δεν είναι όμως εντάξει να μιλάμε ο ένας στον άλλον με προσβολές.»
Η ενσυναίσθηση δεν καταργεί τα όρια.
Τα κάνει πιο ασφαλή και πιο ξεκάθαρα.
- Διαλέξτε τη σωστή στιγμή
Όταν και οι δύο βρίσκονται σε ένταση, η προσπάθεια για «σωστή επικοινωνία» μπορεί να αποτύχει.
Μια παύση μπορεί να βοηθήσει:
«Νομίζω ότι έχουμε εκνευριστεί και οι δύο. Ας κάνουμε λίγο χρόνο και το ξανασυζητάμε.»
Δεν είναι αποφυγή.
Μπορεί να είναι ένας τρόπος να προστατεύσουμε τη σχέση από μια σύγκρουση που θα κλιμακωθεί.
- Μάθετε να επιστρέφετε μετά τη σύγκρουση
Δεν υπάρχει οικογένεια χωρίς εντάσεις.
Υπάρχουν όμως οικογένειες στις οποίες οι άνθρωποι μπορούν να επιστρέψουν ο ένας στον άλλον μετά από αυτές.
«Σου μίλησα απότομα πριν. Ήμουν εκνευρισμένος και θα μπορούσα να το είχα χειριστεί διαφορετικά.»
Μια τέτοια φράση δεν μειώνει τον γονιό.
Διδάσκει στον έφηβο ότι η σχέση μπορεί να αντέξει μια σύγκρουση.
Και όταν ο έφηβος δεν θέλει να μιλήσει;
Δεν χρειάζεται κάθε σιωπή να γίνει αμέσως συζήτηση.
Η ανάγκη του εφήβου για ιδιωτικότητα και αυτονομία είναι μέρος της αναπτυξιακής του πορείας.
Μπορούμε να του αφήσουμε χώρο χωρίς να αποσυρθούμε συναισθηματικά:
«Βλέπω ότι δεν θέλεις να μιλήσεις τώρα. Δεν θα σε πιέσω. Όταν θελήσεις, είμαι εδώ.»
Το μήνυμα είναι απλό:
«Σέβομαι τον χώρο σου και παραμένω διαθέσιμος.»
Και ίσως, μέσα σε αυτή την προσπάθεια να κατανοήσουμε καλύτερα τον έφηβο απέναντί μας, αξίζει κάποιες φορές να θυμηθεί ο γονιός και τη δική του εφηβεία. Όχι για να συγκρίνει τις εποχές ή για να αναζητήσει τι έκανε ο ίδιος σωστά ή λάθος, αλλά για να ανακαλέσει πώς ήταν να βρίσκεται κι εκείνος σε αυτή την ηλικία· την ανάγκη να τον καταλάβουν, τις ανασφάλειες, τις δυσκολίες, την ανάγκη για περισσότερη ελευθερία αλλά και την ανάγκη να νιώθει ότι κάποιος είναι εκεί για εκείνον. Ίσως αυτή η μικρή επιστροφή στα δικά του βιώματα να τον βοηθήσει να πλησιάσει τον έφηβο όχι μόνο ως γονιός που θέλει να τον καθοδηγήσει, αλλά και ως άνθρωπος που κάποτε χρειάστηκε κι εκείνος να τον ακούσουν και να τον καταλάβουν. Και πριν απαντήσει, ίσως αξίζει να αναρωτηθεί: «Αν ήμουν εγώ στην ηλικία του, τι θα ήθελα να ακούσω τώρα από έναν άνθρωπο που αγαπώ;»
Δεν χρειάζεται να είμαστε τέλειοι γονείς
Η ενσυναισθητική επικοινωνία δεν απαιτεί από τον γονιό να είναι πάντα ήρεμος, υπομονετικός και διαθέσιμος.
Υπάρχουν στιγμές που θα υψώσει τη φωνή του.
Θα παρεξηγήσει.
Θα απαντήσει βιαστικά.
Θα πει κάτι που αργότερα θα ήθελε να είχε διατυπώσει διαφορετικά.
Αυτό που έχει σημασία είναι τι γίνεται μετά.
Μπορούμε να επιστρέψουμε. Να αναγνωρίσουμε. Να ζητήσουμε συγγνώμη. Να ξαναπροσπαθήσουμε.
Γιατί ο στόχος δεν είναι μια σχέση χωρίς συγκρούσεις.
Ο στόχος είναι μια σχέση που μπορεί να αντέξει τις συγκρούσεις και να ξαναβρεί τον δρόμο της προς τη σύνδεση.
Και ίσως μία από τις πιο σημαντικές φράσεις που μπορεί να ακούσει ένας έφηβος από τον γονιό του είναι:
«Μπορεί να μη συμφωνώ μαζί σου, αλλά θέλω να καταλάβω πώς το ζεις εσύ.»
Όταν η επικοινωνία γίνεται δύσκολη
Υπάρχουν περίοδοι κατά τις οποίες οι συγκρούσεις, η απομάκρυνση ή η δυσκολία επικοινωνίας μεταξύ γονέα και εφήβου γίνονται επίμονες και επηρεάζουν την καθημερινότητα της οικογένειας.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η υποστήριξη ενός ειδικού ψυχικής υγείας μπορεί να βοηθήσει την οικογένεια να κατανοήσει καλύτερα τα μοτίβα επικοινωνίας που έχουν δημιουργηθεί και να αναζητήσει νέους, πιο λειτουργικούς τρόπους σύνδεσης.
Γιατί πολλές φορές δεν χρειάζεται να βρούμε ποιος έχει δίκιο. Χρειάζεται να βρούμε έναν διαφορετικό τρόπο να ακούμε ο ένας τον άλλον.
Βιβλιογραφία
Minuchin, S. (1974). Families and family therapy. Harvard University Press.
Morris, A. S., Criss, M. M., Silk, J. S., & Houltberg, B. J. (2017). The role of family context in the development of emotion regulation. Social Development, 26(1), 1–16. https://doi.org/10.1111/sode.12239
Rogers, C. R. (1957). The necessary and sufficient conditions of therapeutic personality change. Journal of Consulting Psychology, 21(2), 95–103. https://doi.org/10.1037/h0045357
Van Lissa, C. J., Hawk, S. T., Branje, S., Koot, H. M., & Meeus, W. H. J. (2019). The associations between adolescent relationships and empathy: A multilevel meta-analysis. Journal of Youth and Adolescence, 48, 177–194. https://doi.org/10.1007/s10964-018-09526-5
Watzlawick, P., Beavin, J. H., & Jackson, D. D. (1967). Pragmatics of human communication: A study of interactional patterns, pathologies, and paradoxes. W. W. Norton.
Zapf, H., Boettcher, J., Haukeland, Y., Orm, S., Coslar, S., & Fjermestad, K. (2024). A systematic review of the association between parent-child communication and adolescent mental health. JCPP Advances, 4(2), e12205. https://doi.org/10.1002/jcv2.12205
Συντάκτης: Καρτσάκη Αναστασία, Ψυχολόγος
Επιστημονικά Υπεύθυνη: Βελέντζα Πασχαλίνα
Πρόγραμμα «Κρήτη 2021-2027»
«Λειτουργία Κέντρου Ημέρας Παιδιών και Εφήβων στην Περιφερειακή Ενότητα Λασιθίου (Ιεράπετρα)»
Κωδικός ΟΠΣ: 6053469
