Οι αισθητηριακές ιδιαιτερότητες αποτελούν συχνό χαρακτηριστικό του αυτισμού και αφορούν τον τρόπο με τον οποίο το άτομο προσλαμβάνει, φιλτράρει και οργανώνει πληροφορίες από το περιβάλλον και το σώμα του. Στο DSM-5 οι ασυνήθιστες αντιδράσεις σε αισθητηριακά ερεθίσματα περιλαμβάνονται στα χαρακτηριστικά που μπορεί να συνοδεύουν τον αυτισμό. Η έρευνα δείχνει ότι οι αισθητηριακές διαφορές είναι ιδιαίτερα συχνές, χωρίς όμως να εμφανίζονται με τον ίδιο τρόπο σε όλα τα άτομα.
Ένα άτομο μπορεί να παρουσιάζει υπερευαισθησία σε ένα ερέθισμα, μειωμένη ανταπόκριση σε ένα άλλο ή να αναζητά έντονα συγκεκριμένα αισθητηριακά ερεθίσματα. Για παράδειγμα, μπορεί να ενοχλείται από έναν χαμηλό ήχο, αλλά ταυτόχρονα να αναζητά έντονη κίνηση ή πίεση στο σώμα. Επιπλέον, η ίδια αισθητηριακή εμπειρία μπορεί να γίνεται περισσότερο ή λιγότερο ανεκτή ανάλογα με την κούραση, το άγχος, τον ύπνο ή το συνολικό επίπεδο διέγερσης.
- Οπτικό σύστημα
Μπορεί να υπάρχει αυξημένη ευαισθησία στο έντονο φως, στις αντανακλάσεις, σε φωτισμούς που τρεμοπαίζουν, στις οθόνες ή σε χώρους με πολλά οπτικά ερεθίσματα. Αντίθετα, ορισμένα άτομα αναζητούν έντονα οπτικά ερεθίσματα, όπως φώτα, περιστρεφόμενα αντικείμενα ή επαναλαμβανόμενες κινήσεις.
Διαχείριση: Βοηθούν ο πιο ήπιος φωτισμός, η μείωση της οπτικής ακαταστασίας και η δυνατότητα απομάκρυνσης από ιδιαίτερα φορτισμένα περιβάλλοντα. Στα παιδιά, η οπτική οργάνωση του χώρου και η προβλεψιμότητα μπορούν να μειώσουν το αισθητηριακό φορτίο.
- Ακουστικό σύστημα
Οι ακουστικές διαφορές μπορεί να περιλαμβάνουν υπερευαισθησία σε συγκεκριμένους ήχους ή δυσκολία φιλτραρίσματος των ήχων του περιβάλλοντος. Η ηλεκτρική σκούπα, το πιστολάκι, οι δυνατές φωνές ή ο θόρυβος ενός πολυσύχναστου χώρου μπορεί να προκαλούν έντονη δυσφορία. Σε άλλες περιπτώσεις, το άτομο μπορεί να φαίνεται ότι «δεν ακούει», ενώ δυσκολεύεται να διαχωρίσει την ομιλία από τους υπόλοιπους ήχους.
Διαχείριση: Η μείωση του περιττού θορύβου, η δημιουργία ήσυχων χώρων και, όπου είναι κατάλληλο, η χρήση ακουστικών ή ωτοασπίδων μπορούν να βοηθήσουν. Όταν χρειάζεται να δοθούν σημαντικές οδηγίες, είναι προτιμότερο να περιορίζονται οι παράλληλοι θόρυβοι.
- Απτικό/σωματοαισθητικό σύστημα
Μπορεί να υπάρχει έντονη ευαισθησία στο άγγιγμα, στα ρούχα, στις ετικέτες, στα παπούτσια, στη θερμοκρασία ή σε δραστηριότητες προσωπικής φροντίδας, όπως το λούσιμο και το κόψιμο των νυχιών. Άλλα άτομα μπορεί να αναζητούν έντονα απτικά ερεθίσματα ή πίεση.
Διαχείριση: Βασική αρχή είναι ο σεβασμός των σωματικών ορίων. Η επιλογή ανεκτών υφασμάτων, η προειδοποίηση πριν από ένα άγγιγμα και η σταδιακή προετοιμασία για δραστηριότητες προσωπικής φροντίδας μπορούν να μειώσουν τη δυσφορία.
- Οσφρητικό σύστημα
Ορισμένα άτομα παρουσιάζουν αυξημένη ευαισθησία σε μυρωδιές που οι περισσότεροι άνθρωποι αντιλαμβάνονται ελάχιστα, όπως αρώματα, καθαριστικά ή οσμές τροφίμων. Αυτό μπορεί να δημιουργήσει σημαντική δυσφορία σε χώρους όπως εστιατόρια, μέσα μεταφοράς ή σχολεία.
Διαχείριση: Όπου είναι εφικτό, είναι χρήσιμο να περιορίζονται οι έντονες μυρωδιές και να δίνεται στο άτομο η δυνατότητα να απομακρύνεται από ένα δυσάρεστο ερέθισμα. Στο σπίτι μπορούν να προτιμώνται προϊόντα χωρίς έντονο άρωμα.
- Γευστικό σύστημα
Οι γευστικές και στοματοαισθητηριακές διαφορές μπορεί να επηρεάζουν σημαντικά τη διατροφή. Ένα άτομο μπορεί να αποφεύγει συγκεκριμένες γεύσεις, υφές, θερμοκρασίες ή συνδυασμούς τροφών, με αποτέλεσμα ένα πολύ περιορισμένο ρεπερτόριο τροφίμων.
Διαχείριση: Χρειάζεται μια μη πιεστική προσέγγιση, με σεβασμό στις τροφές που ήδη γίνονται ανεκτές. Η εισαγωγή νέων τροφών μπορεί να γίνεται σταδιακά και χωρίς εξαναγκασμό. Όταν η επιλεκτικότητα επηρεάζει τη θρέψη ή την ανάπτυξη, είναι σημαντική η αξιολόγηση από κατάλληλη διεπιστημονική ομάδα.
- Αιθουσαίο σύστημα
Το αιθουσαίο σύστημα, που βρίσκεται στο έσω αυτί, συμβάλλει στην αντίληψη της κίνησης, της ισορροπίας και του προσανατολισμού του σώματος. Κάποια άτομα μπορεί να αποφεύγουν την κίνηση, τις περιστροφές, τις σκάλες ή τις κούνιες, ενώ άλλα μπορεί να αναζητούν συνεχώς κίνηση, περιστροφή, άλμα ή έντονη σωματική δραστηριότητα.
Διαχείριση: Η κίνηση μπορεί να εντάσσεται στην καθημερινότητα με ασφαλή και προβλέψιμο τρόπο, ανάλογα με τις ανάγκες του ατόμου. Σε σημαντικές δυσκολίες ισορροπίας ή κινητικού συντονισμού είναι χρήσιμη η αξιολόγηση από κατάλληλο επαγγελματία.
- Ιδιοδεκτικό σύστημα
Η ιδιοδεκτικότητα αφορά τις πληροφορίες από τους μύες και τις αρθρώσεις, οι οποίες μας βοηθούν να αντιλαμβανόμαστε τη θέση του σώματος και να ρυθμίζουμε τη δύναμη των κινήσεών μας. Διαφοροποιήσεις σε αυτόν τον τομέα μπορεί να συνδέονται με αναζήτηση έντονης σωματικής δραστηριότητας, πίεσης, σπρωξίματος, τραβήγματος ή άλματος.
Διαχείριση: Μπορούν να προσφέρονται ασφαλείς ευκαιρίες για σωματική δραστηριότητα, όπως άσκηση, αναρρίχηση, σπρώξιμο ή μεταφορά αντικειμένων. Οι δραστηριότητες χρειάζεται να επιλέγονται εξατομικευμένα και όχι να εφαρμόζονται αυτόματα σε κάθε άτομο που παρουσιάζει κινητική αναζήτηση.
- Ενδοδεκτικότητα
Η ενδοδεκτικότητα αφορά την αντίληψη των σημάτων που προέρχονται από το εσωτερικό του σώματος, όπως η πείνα, η δίψα, ο κορεσμός, η κόπωση, η ανάγκη για τουαλέτα, ο πόνος ή οι αλλαγές στον καρδιακό ρυθμό. Σε ορισμένα άτομα αυτά τα σήματα μπορεί να είναι λιγότερο σαφή ή δύσκολα αναγνωρίσιμα.
Διαχείριση: Βοηθά η ανάπτυξη μιας «γλώσσας του σώματος», μέσα από συγκεκριμένες ερωτήσεις όπως «διψάς;», «νιώθεις το στομάχι σου άδειο;» ή «νιώθεις κουρασμένος;». Στα παιδιά μπορούν να βοηθήσουν σταθερές ρουτίνες για φαγητό, νερό, τουαλέτα, ξεκούραση και ύπνο.
Όταν το αισθητηριακό φορτίο γίνεται υπερβολικό
Όταν τα αισθητηριακά ερεθίσματα ξεπερνούν την ικανότητα του ατόμου να τα επεξεργαστεί εκείνη τη στιγμή, μπορεί να εμφανιστεί αισθητηριακή υπερφόρτωση. Το άτομο μπορεί να απομακρυνθεί, να καλύψει τα αυτιά του, να κλάψει, να φωνάξει, να «παγώσει» ή να σταματήσει να ανταποκρίνεται. Αυτές οι αντιδράσεις δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζονται αυτόματα ως «πρόβλημα συμπεριφοράς». Μπορεί να αποτελούν ένδειξη ότι το περιβάλλον έχει γίνει υπερβολικά απαιτητικό.
Από την «ανεκτικότητα» στην προσαρμογή
Η διαχείριση των αισθητηριακών δυσκολιών δεν χρειάζεται να στοχεύει αποκλειστικά στο να μάθει το άτομο να ανέχεται περισσότερα ερεθίσματα. Συχνά είναι σημαντικότερο να προσαρμόζεται το περιβάλλον στις ανάγκες του: λιγότερος θόρυβος, ηπιότερος φωτισμός, κατάλληλα ρούχα, ήσυχος χώρος, δυνατότητα χρήσης ακουστικών, οπτική οργάνωση και προβλέψιμες ρουτίνες.
Παράλληλα, οι αισθητηριακές δυσκολίες χρειάζεται να αξιολογούνται εξατομικευμένα. Δεν υπάρχει μία παρέμβαση που να είναι κατάλληλη για όλα τα άτομα στο φάσμα, ενώ η αποτελεσματικότητα πολλών μεμονωμένων «αισθητηριακών» τεχνικών παραμένει περιορισμένα τεκμηριωμένη. Όταν οι δυσκολίες επηρεάζουν σημαντικά την καθημερινή λειτουργικότητα, είναι σημαντική η συνεργασία με τους κατάλληλους επαγγελματίες υγείας.
Συμπέρασμα
Οι αισθητηριακές δυσκολίες στον αυτισμό δεν αποτελούν απλώς «ευαισθησίες». Αφορούν τον τρόπο με τον οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται και οργανώνει πληροφορίες από το περιβάλλον και το σώμα του και μπορεί να επηρεάζουν την καθημερινή λειτουργικότητα, τη μάθηση, την επικοινωνία, τη διατροφή και την κοινωνική συμμετοχή.
Βιβλιογραφία
Ben-Sasson, A., Hen, L., Fluss, R., Cermak, S. A., Engel-Yeger, B., & Gal, E. (2009). A meta-analysis of sensory modulation symptoms in individuals with autism spectrum disorders. Journal of Autism and Developmental Disorders, 39(1), 1–11.
Ben-Sasson, A., Gal, E., Fluss, R., Katz-Zetler, N., & Cermak, S. (2019). Update of a meta-analysis of sensory symptoms in ASD: A new decade of research. Journal of Autism and Developmental Disorders, 49(12), 4974–4996.
Chen, Y., Xi, Z., Saunders, R., Simmons, D., Totsika, V., & Mandy, W. (2024). A systematic review and meta-analysis of the relationship between sensory processing differences and internalising/externalising problems in autism. Clinical Psychology Review, 114, 102516.
Kirby, A. V., et al. (2022). Sensory features in autism: Findings from a large population-based surveillance system. Autism Research.
Loureiro, F., Ringold, S. M., & Aziz-Zadeh, L. (2024). Interoception in autism: A narrative review of behavioral and neurobiological data. Psychology Research and Behavior Management.
Mammarella, V., Breda, M., De Gennaro, L., & Bruni, O. (2026). Sleep disturbances and sensory processing and integration in children and adolescents with autism spectrum disorder: A systematic review. Sleep Medicine Reviews, 88, 102302.
Van Hecke, R., Danneels, M., Dhooge, I., et al. (2019). Vestibular function in children with neurodevelopmental disorders: A systematic review. Journal of Autism and Developmental Disorders, 49(8), 3328–3350.
Schaaf, R. C., Dumont, R. L., Arbesman, M., & May-Benson, T. A. (2018). Efficacy of occupational therapy using Ayres Sensory Integration®: A systematic review. American Journal of Occupational Therapy, 72(1).
Piller, A., Glennon, T. J., Andelin, L., et al. (2026). Occupational therapy interventions using Ayres Sensory Integration® for children and youth (2015–2024): A systematic review. American Journal of Occupational Therapy, 80(1).
Watling, R., & Hauer, S. (2015). Effectiveness of Ayres Sensory Integration® and sensory-based interventions for people with autism spectrum disorder: A systematic review. American Journal of Occupational Therapy, 69(5).
American Academy of Pediatrics. (2012). Sensory integration therapies for children with developmental and behavioral disorders. Pediatrics, 129(6), 1186–1189. American Academy of Pediatrics
American Academy of Pediatrics. (2017). Interventions targeting sensory challenges in autism spectrum disorder: A systematic review. Pediatrics, 139(6), e20170347. American Academy of Pediatrics
Πρόγραμμα «Δυτική Ελλάδα 2021-2027»
Πράξη «Λειτουργία 2 Κέντρων Ημέρας Παιδιών και Εφήβων στην Π.Ε. Αχαΐας και στην Π.Ε. Ηλείας»
Υποέργο 2: Λειτουργία Κέντρου Ημέρας Παιδιών και Εφήβων στην πόλη του Πύργου
Κωδικός ΟΠΣ: 6053991
ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΜΑΡΓΚΑ
ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ
