Στην καθημερινή κλινική πράξη, παρατηρείται συχνά μια έντονη επιθυμία των γονέων: το παιδί τους να «μοιάζει» με τα υπόλοιπα παιδιά. Πίσω από αυτή την επιθυμία βρίσκεται εύλογη ανησυχία, φόβος για το μέλλον και ανάγκη για κοινωνική αποδοχή. Όταν όμως αυτή η στάση οδηγεί σε μια διαρκή προσπάθεια «κανονικοποίησης», υπάρχει ο κίνδυνος να χαθεί η ουσιαστική κατανόηση των αναγκών του παιδιού και να περιοριστεί η παρέμβαση σε επιφανειακές αλλαγές.
Στο φάσμα του αυτισμού, οι δυσκολίες δεν αφορούν απλώς μεμονωμένες δεξιότητες, αλλά τον συνολικό τρόπο με τον οποίο το παιδί αντιλαμβάνεται, επεξεργάζεται και αλληλεπιδρά με το περιβάλλον. Η συμπεριφορά δεν είναι τυχαία· εξυπηρετεί πάντα μια λειτουργία. Η κατανόηση της λειτουργίας της συμπεριφοράς αποτελεί βασική αρχή της Ανάλυσης Συμπεριφοράς (Applied Behavior Analysis – ABA), η οποία τονίζει ότι κάθε συμπεριφορά διατηρείται επειδή εξυπηρετεί έναν συγκεκριμένο σκοπό (Foxx, 2008).
Η επιμονή στην εξωτερική «τυπικότητα» της συμπεριφοράς συχνά απομακρύνει την προσοχή από το ουσιαστικό ερώτημα: «τι ανάγκη εξυπηρετεί αυτό που βλέπουμε;». Για παράδειγμα, η αποφυγή οπτικής επαφής δεν αποτελεί απαραίτητα ένδειξη άρνησης επικοινωνίας, αλλά μπορεί να σχετίζεται με αισθητηριακή υπερευαισθησία. Η ηχολαλία δεν είναι απλώς μια «μη αποδεκτή» συμπεριφορά, αλλά συχνά ένας τρόπος επεξεργασίας της γλώσσας ή ρύθμισης του άγχους. Αντίστοιχα, η ανάγκη για ρουτίνες μπορεί να λειτουργεί ως μηχανισμός πρόβλεψης και ασφάλειας. Η βιβλιογραφία επισημαίνει ότι τέτοιες συμπεριφορές διατηρούνται λόγω της λειτουργικότητάς τους για το άτομο (Simpson, 2001).
Όταν ο στόχος περιορίζεται στο «σταμάτα να το κάνεις αυτό» ή «κάν’ το όπως τα άλλα παιδιά», χωρίς κατανόηση της λειτουργίας της συμπεριφοράς, η παρέμβαση κινδυνεύει να γίνει κατασταλτική αντί για υποστηρικτική. Το παιδί μπορεί να μάθει να καταπιέζει συμπεριφορές, χωρίς όμως να έχει αναπτύξει εναλλακτικούς τρόπους να καλύψει τις ανάγκες του. Σύγχρονες ανασκοπήσεις δείχνουν ότι οι αποτελεσματικές παρεμβάσεις βασισμένες στην ABA εστιάζουν στην ανάπτυξη λειτουργικών δεξιοτήτων και όχι αποκλειστικά στη μείωση «ανεπιθύμητων» συμπεριφορών (Gitimoghaddam et al., 2022).
Η ABA αποτελεί μία από τις πιο τεκμηριωμένες προσεγγίσεις για την υποστήριξη παιδιών με αυτισμό, με σημαντικά ερευνητικά δεδομένα που υποστηρίζουν την αποτελεσματικότητά της στην ανάπτυξη επικοινωνιακών και προσαρμοστικών δεξιοτήτων (Fennell & Dillenburger, 2018). Παράλληλα, η σύγχρονη βιβλιογραφία τονίζει ότι η παρέμβαση πρέπει να είναι εξατομικευμένη και να δίνει έμφαση στη βελτίωση της ποιότητας ζωής του παιδιού (National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, 2023).
Η κρίσιμη διάκριση, επομένως, δεν βρίσκεται στο αν χρησιμοποιείται μια συγκεκριμένη μέθοδος, αλλά στο πώς αυτή χρησιμοποιείται. Όταν οι παρεμβάσεις στοχεύουν αποκλειστικά στην εξωτερική προσαρμογή του παιδιού σε τυπικά πρότυπα, ενισχύεται η λογική της κανονικοποίησης. Αντίθετα, όταν εστιάζουν στην ενίσχυση της επικοινωνίας, της αυτονομίας και της ουσιαστικής συμμετοχής, τότε ανταποκρίνονται περισσότερο στις πραγματικές ανάγκες του παιδιού.
Η προσέγγιση της νευροδιαφορετικότητας προτείνει μια ουσιαστική μετατόπιση: από τη «διόρθωση» του παιδιού προς την κατανόηση και την υποστήριξή του. Η εστίαση μεταφέρεται από τη μορφή στη λειτουργία, από το «πώς φαίνεται» στο «πώς βιώνει και συμμετέχει».
Στο πλαίσιο της λογοθεραπείας, αυτό σημαίνει ότι προτεραιότητα δίνεται στην ανάπτυξη λειτουργικής επικοινωνίας, στη δημιουργία αυθεντικών αλληλεπιδράσεων και στην αποδοχή εναλλακτικών τρόπων έκφρασης. Παράλληλα, η προσαρμογή του περιβάλλοντος και η ενίσχυση της κατανόησης αποτελούν βασικά στοιχεία μιας αποτελεσματικής παρέμβασης.
Η στήριξη των γονέων είναι εξίσου σημαντική. Η μετακίνηση από τη σύγκριση προς την κατανόηση δεν είναι αυτονόητη· απαιτεί ενημέρωση και χρόνο. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, ενισχύεται η δυνατότητα για μια σχέση που βασίζεται στην αποδοχή και την ουσιαστική επικοινωνία.
Ο στόχος δεν είναι η προσαρμογή του παιδιού σε ένα στενό πλαίσιο «τυπικότητας», αλλά η ενδυνάμωσή του ώστε να μπορεί να εκφράζεται, να συμμετέχει και να αναπτύσσεται με τρόπο που σέβεται τη μοναδικότητά του.
Βιβλιογραφία
[1] Foxx, R. M. (2008). Applied behavior analysis treatment of autism: The state of the art. Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America, 17(4), 821–834. https://doi.org/10.1016/j.chc.2008.06.007
[2] Fennell, B., & Dillenburger, K. (2018). Applied behaviour analysis and autism: Science, profession, and practice. IntechOpen. https://doi.org/10.5772/intechopen.75832
[3] Gitimoghaddam, M., et al. (2022). Applied behavior analysis in children and youth with autism spectrum disorders: A scoping review. Review Journal of Autism and Developmental Disorders. https://doi.org/10.1007/s40489-022-00338-x
[4] Simpson, R. L. (2001). ABA and students with autism spectrum disorders: Issues and considerations for effective practice. Focus on Autism and Other Developmental Disabilities, 16(2), 68–71. https://doi.org/10.1177/108835760101600202
[5] National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (2023). Interventions for children with autism spectrum disorder. National Academies Press.
Με εκτίμηση,
Σουλτάτου Κωνσταντίνα
Λογοθεραπεύτρια
