Ο ρόλος της οικογένειας στην ενίσχυση της συγκέντρωσης, του αυτοελέγχου και της συναισθηματικής ρύθμισης
Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) αποτελεί μία από τις συχνότερες νευροαναπτυξιακές διαταραχές της παιδικής και εφηβικής ηλικίας. Τα παιδιά με ΔΕΠΥ συχνά δυσκολεύονται στη διατήρηση της προσοχής, στον έλεγχο της παρορμητικότητας, στη ρύθμιση της συμπεριφοράς τους αλλά και στη διαχείριση των συναισθημάτων τους. Οι δυσκολίες αυτές μπορεί να επηρεάσουν τη σχολική επίδοση, τις οικογενειακές σχέσεις και την κοινωνική τους ένταξη.
Το παιχνίδι και οι δομημένες δραστηριότητες στο σπίτι ή σε ένα υποστηρικτικό πλαίσιο, μπορούν να λειτουργήσουν θεραπευτικά, ενισχύοντας βασικές γνωστικές, κινητικές και συναισθηματικές δεξιότητες. Ιδιαίτερα όταν οι δραστηριότητες πραγματοποιούνται με τη συμμετοχή των γονέων, ενδυναμώνεται και ο δεσμός παιδιού–οικογένειας.
Ο ρόλος των γονέων
Οι γονείς αποτελούν τον βασικό πυλώνα υποστήριξης για τα παιδιά και τους εφήβους με ΔΕΠΥ. Η καθημερινή τους στάση, η συνέπεια και ο τρόπος αλληλεπίδρασης επηρεάζουν σημαντικά τόσο την εξέλιξη των συμπτωμάτων όσο και τη συνολική ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού. Ο ρόλος τους δεν περιορίζεται μόνο στην επίβλεψη, αλλά επεκτείνεται στη συν-ρύθμιση της συμπεριφοράς και των συναισθημάτων του παιδιού. Τα παιδιά με ΔΕΠΥ δυσκολεύονται στην οργάνωση και στη διαχείριση του χρόνου. Ένα σταθερό ημερήσιο πρόγραμμα, με σαφή όρια και προβλέψιμες ρουτίνες, μειώνει το άγχος και τις παρορμητικές αντιδράσεις. Οι γονείς λειτουργούν ως «εξωτερικός ρυθμιστής», βοηθώντας το παιδί να οργανώσει τη συμπεριφορά του μέχρι να αναπτύξει σταδιακά εσωτερικούς μηχανισμούς αυτορρύθμισης.
1. Παιχνίδια ενίσχυσης της συγκέντρωσης και της προσοχής
Τα παιδιά με ΔΕΠΥ συχνά δυσκολεύονται να παραμείνουν σε μία δραστηριότητα για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Παιχνίδια που βασίζονται στην παρατήρηση και τη μνήμη μπορούν να βοηθήσουν σταδιακά στη βελτίωση της συγκέντρωσης.
- Παιχνίδια με εικόνες (π.χ. “Βρες τις διαφορές”)
Μέσα από τη σύγκριση εικόνων, το παιδί καλείται να εστιάσει σε λεπτομέρειες και να διατηρήσει την προσοχή του μέχρι να ολοκληρώσει τον στόχο. - Παιχνίδια μνήμης (memory cards)
Ενισχύουν τη μνήμη εργασίας, την προσοχή και την ικανότητα αναμονής, καθώς το παιδί περιμένει τη σειρά του. - Παζλ
Συμβάλλουν στην ανάπτυξη της συγκέντρωσης, της οργάνωσης και της αντοχής στη ματαίωση, ιδιαίτερα όταν επιλέγεται κατάλληλο επίπεδο δυσκολίας.
2. Κινητικά παιχνίδια και παιχνίδια συντονισμού
Η υπερκινητικότητα και η ανάγκη για εκτόνωση είναι βασικά χαρακτηριστικά της ΔΕΠΥ. Τα κινητικά παιχνίδια επιτρέπουν στο παιδί να εκτονώσει την ενέργειά του με δομημένο και ασφαλή τρόπο.
- Παιχνίδια με μπαλάκια και στόχο
Ρίψη μπαλιών σε κουτί, καλάθι ή στόχο στο πάτωμα. Βελτιώνεται ο συντονισμός χεριού–ματιού και καλλιεργείται η ικανότητα αυτοελέγχου. - Μεταφορά αντικειμένων με κουτάλι
Για παράδειγμα, το παιδί μεταφέρει πλαστικά ποτηράκια και τα τοποθετεί το ένα μέσα στο άλλο. Η δραστηριότητα ενισχύει τη λεπτή κινητικότητα, την προσοχή και την υπομονή. - Αγαλματάκια ακίνητα
Ένα παιχνίδι που συνδυάζει κίνηση και παύση, βοηθώντας το παιδί να εξασκήσει τον έλεγχο της παρόρμησης και την ικανότητα να ακολουθεί κανόνες.
3. Επιτραπέζια παιχνίδια και κανόνες
Τα επιτραπέζια παιχνίδια προσφέρουν ένα εξαιρετικό πλαίσιο εκμάθησης κοινωνικών δεξιοτήτων.
- UNO και άλλα παιχνίδια σειράς
Μαθαίνουν στο παιδί να περιμένει τη σειρά του, να ακολουθεί κανόνες και να διαχειρίζεται τη νίκη ή την ήττα. - Απλά επιτραπέζια στρατηγικής
Ενισχύουν τη σκέψη, τον προγραμματισμό και τη λήψη αποφάσεων.
4. Παιχνίδια αναγνώρισης και διαχείρισης συναισθημάτων
Η συναισθηματική ρύθμιση αποτελεί συχνά πρόκληση για παιδιά και εφήβους με ΔΕΠΥ. Το παιχνίδι μπορεί να λειτουργήσει ως ασφαλές μέσο επεξεργασίας συναισθημάτων.
- Παντομίμα συναισθημάτων
Το παιδί τραβάει χαρτάκια με συναισθήματα (χαρά, θυμός, φόβος, λύπη) και τα αναπαριστά χωρίς λόγια. - Σενάρια καθημερινών καταστάσεων
Οι γονείς περιγράφουν μια κατάσταση και συζητούν με το παιδί τρόπους διαχείρισης του συναισθήματος, προσφέροντας πρακτικά «εργαλεία».
5. Δημιουργικές δραστηριότητες
- Κατασκευές με τουβλάκια, Lego ή ανακυκλώσιμα υλικά
Ενισχύουν τη φαντασία, τη συγκέντρωση και την επίλυση προβλημάτων. - Ζωγραφική και χειροτεχνίες
Βοηθούν στην έκφραση συναισθημάτων και στη χαλάρωση.
6. Ασκήσεις χαλάρωσης
Απλές τεχνικές χαλάρωσης μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά να αναγνωρίσουν το σώμα τους και να μειώσουν την ένταση.
- Ασκήσεις αναπνοών
- Ήρεμη μουσική κατά τη διάρκεια δραστηριοτήτων
- Μικρά διαλείμματα χαλάρωσης
Συμπεράσματα
Το παιχνίδι δεν είναι απλώς ψυχαγωγία, αλλά ένα ουσιαστικό εργαλείο παρέμβασης για παιδιά και εφήβους με ΔΕΠΥ. Μέσα από απλές, καθημερινές δραστηριότητες, τα παιδιά μπορούν να ενισχύσουν τη συγκέντρωση, τον αυτοέλεγχο και τη συναισθηματική τους ανάπτυξη, ενώ παράλληλα ενδυναμώνεται ο ρόλος της οικογένειας.
Βιβλιογραφία
- Barkley, R. A. (2015). Attention-Deficit Hyperactivity Disorder: A Handbook for Diagnosis and Treatment.
- American Psychiatric Association (2013). DSM-5.
- Arroyo, B. Μαθαίνω να συγκεντρώνομαι: Παιχνίδια και δραστηριότητες για την ενίσχυση της προσοχής.
- Diamond, A. (2013). Executive functions. Annual Review of Psychology.
- Kalyva, E. (2018). ΔΕΠΥ και σχολική προσαρμογή.
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΟΣ, ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΜΥΤΑΚΗ
