Σκοπός της ζωής μας είναι να κινούμαστε προς ένα στόχο. Η ψυχή δύναται να προβλέπει, να συνθέτει και να κατευθύνει προς ποιον στόχο μπορούμε να κινηθούμε. Αυτός ο στόχος είναι αρχικά οι βασικές μας ανάγκες, η αίσθηση ασφάλειας και προστασίας. Έπειτα είναι η ενσωμάτωση στους υπόλοιπους ανθρώπους και η αίσθηση του ανήκειν, είναι η αυτοεκτίμηση και τέλος η εκπλήρωση των στόχων και η αυτοβελτίωση. Οι ανάγκες λοιπόν εξελίσσονται από βιολογικές σε ψυχικές. Ικανοποιώντας την κάθε μια από αυτές μπορούμε να βελτιώσουμε τις συνθήκες ζωής μας.
Μελέτες έχουν δείξει ότι η υγεία μας αυτή καθαυτή δεν σχετίζεται μόνο με κάποια νόσο ή ψυχοκοινωνικούς παράγοντες, αλλά με μια διαδικασία δια βίου μάθησης που επιτρέπει στον άνθρωπο να αποκτήσει τον έλεγχο των παραγόντων, οι οποίοι επηρεάζουν τη υγεία του. Αυτή η δυναμική διαδικασία ονομάζεται ψυχική ανθεκτικότητα. Αυτός ο όρος σχετίζεται με την ικανότητα του ατόμου να μπορεί να διαχειριστεί τη ζωή του και να αισθάνεται καλά με τον εαυτό του παρά τις δύσκολες συνθήκες που θα χρειαστεί να αντιμετωπίσει. Μπορεί να καλλιεργηθεί και ο καθένας από εμάς δύναται να εκπαιδευτεί σε αυτή την ικανότητα.
Έρευνες έχουν δείξει ότι υπάρχουν πολλοί παράγοντες που επηρεάζουν την ανθεκτικότητα, όπως: α) ατομικοί παράγοντες (αναπτυξιακό στάδιο, ηλικία, εμπειρίες της ζωής, φύλο και οικογενειακό ιστορικό), β) το κοινωνικό πλαίσιο (κοινωνική στήριξη, κοινωνική τάξη, πολιτισμός, περιβαλλοντικές συνθήκες), γ) η ποσότητα και η ποιότητα των γεγονότων της ζωής (σκοπιμότητα, δυνατότητα ελέγχου, μέγεθος του προβλήματος, χρονική διάρκεια και μακροπρόθεσμες επιπτώσεις).
Όταν προκύπτει ένας κίνδυνος ή ένα σημαντικό στρεσσογόνο γεγονός, πώς μπορούμε να βοηθήσουμε τον εαυτό μας να ενσωματώσει αυτή την εμπειρία ούτως ώστε να μην επηρεάσει σε μεγάλο βαθμό την υγεία μας;
Το στάδιο, το οποίο φαίνεται να παίζει σημαντικό ρόλο ώστε να μπορούμε να ανακάμψουμε από μια δυσκολία, είναι η αυτοεκτίμηση. Όταν ένα άτομο γνωρίζει τα θετικά του στοιχεία και αισθάνεται ότι μπορεί ο ίδιος να ελέγξει τη ζωή του και το μέλλον του, μπορεί τότε να προσαρμοστεί σε ένα τραυματικό γεγονός και να επιβιώσει παρά τις δυσχερείς συνθήκες και αλλαγές. Χρειάζεται να γνωρίζουμε ότι δεν γεννιόμαστε με αυτοεκτίμηση, αλλά αυτή πλάθεται σιγά-σιγά από τους δημιουργούς μας. Η αναγνώριση, ο σεβασμός και η αποδοχή από τους γονείς προς το παιδί φτιάχνουν μια σημαντική εσωτερική δύναμη προς αναγνώριση του εαυτού που ονομάζεται αυτοεκτίμηση.
Η αυτοεκτίμηση είναι η ανάγκη του ανθρώπου να αξιολογεί τον εαυτό του, να αναγνωρίζει τα λάθη και τις επιτυχίες του βιώνοντάς τα με θετικό συναίσθημα και νοηματοδοτόντας τις εμπειρίες, κυρίως ως η ύπαρξη του νοήματος και του σκοπού
της ζωής. Εξάλλου αυτοεπίγνωση, πληρότητα και ικανοποίηση δεν υπάρχουν χωρίς ψυχικό πόνο. Η αλήθεια είναι ότι οι δύσκολες καταστάσεις μας κατακλύζουν και πολλές φορές βυθιζόμαστε στην αυτολύπηση. Χρειάζεται λοιπόν να θυμόμαστε ότι η ύπαρξη ενός γεγονότος δεν είναι απαραίτητη για να φτάσουμε στην κατάρρευση (melt down), αλλά το πώς ερμηνεύουμε αυτό το γεγονός, βοηθάει στο να ανακάμψουμε επιτυχώς από αυτό. Εξάλλου ψυχική ανθεκτικότητα δείχνουν οι άνθρωποι που έζησαν κάποια τραυματική εμπειρία και κατάφεραν να την αντέξουν.
Τα τελευταία χρόνια μελέτες μας έχουν δείξει ότι οι άνθρωποι που έχουν αυτοεκτίμηση και πιστεύουν στις ικανότητές τους αντιμετωπίζουν καλύτερα τις προκλήσεις της ζωής ή τις όποιες αλλαγές. Μπορούν να πάρουν καλύτερες αποφάσεις και να ενσωματωθούν περισσότερο σε καταστάσεις και απροσδόκητες αλλαγές. Όταν κατανοούμε τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τις αλλαγές, όταν είμαστε ανοιχτοί και προσαρμοστικοί, γινόμαστε πιο ευέλικτοι σε ό,τι φέρει η ζωή και επιτυγχάνουμε μια αλλαγή με υγιή συμπεριφορά. Αν επιτρέψουμε στον εαυτό μας να αντιληφθεί ότι μπορεί να ζήσει τη ζωή του με τον τρόπο που θέλει, θα αισθανθούμε καλύτερα.
Η ψυχική ανθεκτικότητα τις τελευταίες δεκαετίες έχει απασχολήσει αρκετά και τους τομείς της υγειονομικής περίθαλψης. Οι επαγγελματίες υγείας όπως γιατροί, νοσηλευτές, κοινωνικοί λειτουργοί, ψυχολόγοι, έρχονται συχνά σε επαφή με στρεσσογόνα γεγονότα αλλά και με το τραύμα των ανθρώπων που περιθάλπουν. Μέσα σε αυτό το ταξίδι της προσφοράς θα βρεθούν αντιμέτωποι με στιγμές απώλειας, οι οποίες εναλλάσσονται με στιγμές συγκίνησης, με στιγμές απόγνωσης και με στιγμές καλοσύνης. Η σωματική και ψυχική εξάντληση μειώνει την ικανότητα του ατόμου να νιώσει την χαρά που προκύπτει από την ικανοποίηση της προσφοράς και της συμπόνιας.
Η φροντίδα επομένως της ψυχικής υγείας ειδικά για όσους εμπλέκονται άμεσα με την επιβίωση σε ένα δυσμενές περιβάλλον και με την παροχή βοήθειας συμβάλλει στη διαχείριση των έντονων συναισθημάτων, στη διατήρηση του ελέγχου και την αποτελεσματικότητα. Κάπου εκεί σύμμαχος είναι η ψυχική ανθεκτικότητα. Μέσα από την απώλεια, το τραύμα και την προσπάθεια ίασης των άλλων σε αυτό το ταξίδι αναζήτησης, το άτομο χρειάζεται να συνδεθεί με τον εαυτό του και τους άλλους. Η αυτοπαρατήρηση, η αναπλαισίωση και ο επαναπροσδιορισμός του γεγονότος, η φροντίδα του εαυτού, η ενδυνάμωση και η οριοθέτηση μπορούν να μειώσουν τα επίπεδα του στρες με σκοπό να βιωθεί η εμπειρία ως ανταμοιβή για το έργο που προσφέρθηκε. Χρειάζεται να αγκαλιάσουμε και να αποδεχτούμε τους υπο-εαυτούς μας που άλλοτε αποτυγχάνουν και άλλοτε τα καταφέρνουν και να αποκτήσουμε μια υγιή αυτοεκτίμηση και εμπιστοσύνη.

Πηγές:

– Wenzel, T., Linde-Limer, K. (2014). Resilience – a key skill for education and job, Guidelines. Link: http://www.resilience-project.eu.
– Fonagy, P. et al. (1994). The theory and practice of resilience. Journal of Child Psychology and Psychiatry. 35,2 .231-257
– Luthar, S. et al. (2000). The Construct of resilience: A Critical Evaluation and Guidelines for Future Work, Child Development 71 (3): 543-562
– Κορομπίλα Μ. (2021). Η ψυχική ανθεκτικότητα μιλάει τη γλώσσα της συμπόνιας, Προαγωγή της Ψυχικής Υγείας, Ανθεκτικότητα. https://www.psychologynow.gr/